By Nicholas Ncube
Mandhari ya siasa nchini Kenya yanabadilika kwa kasi na kwa undani. Kwa miongo kadhaa, sura kubwa ya Raila Amolo Odinga ilifafanua sura, mwelekeo, na ugumu wa upinzani. Mapambano yake ya muda mrefu ya mageuzi na kundi lake la mamilioni ya kura yalikuwa nguvu moja kuu zaidi iliyopinga utawala uliopo (status quo). Sasa, huku ulingo wa siasa ukijipanga upya, swali muhimu linaelea hewani: Nini hatima ya siasa za upinzani nchini Kenya, na nani atajitokeza kama ‘Baba wa Kisiasa’ mpya, au kitovu cha siasa (rallying point)?
Ombwe la haraka aliloliacha Odinga linagombaniwa na wanasiasa wakongwe wa upinzani na wageni, kila mmoja akijaribu kunyakua uaminifu wa kundi lake kubwa la wafuasi na kutumia hali ya kutoridhika inayokua miongoni mwa wananchi—hasa vijana.
Wagombea wa Taji la Upinzani
1. Wakongwe wa Azimio: Kalonzo Musyoka na Wengine
Kalonzo Musyoka, aliyekuwa mgombea mwenza wa Odinga katika chaguzi zilizopita, ndiye mrithi wa haraka na anayeeleweka zaidi kutoka muungano wa Azimio. Tayari amejiweka katika nafasi ya kurithi ngozi hiyo, mara nyingi akisisitiza uzoefu wake na jukumu lake la muda mrefu katika mapambano ya upinzani.
* Hoja za Musyoka: Anadhibiti kundi kubwa la kura la kikanda (Ukambani) na ana uzoefu wa kuongoza chama cha kitaifa (Wiper). Ushirikiano wake wa muda mrefu na Odinga unamfanya kuwa mgombea wa kuendeleza kazi.
* Changamoto: Musyoka kwa kawaida amejitahidi kupata uungwaji mkono kote nchini nje ya eneo lake la kikabila, sifa kuu iliyomwezesha Odinga kufanikiwa. Atalazimika kupanua msingi wake wa kisiasa kwa kiasi kikubwa.
Viongozi wengine muhimu, kama vile Katibu wa Baraza la Mawaziri wa zamani Fred Matiang’i na viongozi wengine wenye ushawishi kutoka muungano wa zamani (Jubilee), pia wanatajwa kama watu wenye uwezo wa kuunda upinzani mkali.
2. Mpinzani Mshupavu: Jukumu Jipya la Rigathi Gachagua
Pengine mabadiliko yasiyotarajiwa zaidi na ya kusisimua katika hesabu za kisiasa ni kujitokeza kwa Rigathi Gachagua—aliyekuwa Naibu wa Rais—kama kiongozi muhimu wa upinzani. Kufuatia kuondolewa kwake mamlakani (impeachment) Oktoba 2024 na mzozo mkali na Rais William Ruto, Gachagua amekuwa mmoja wa wakosoaji wenye sauti na wakali zaidi wa Rais.
* Hoja za Gachagua: Ana mtindo wa kisiasa wa fujo, ukali, na wa kutoelewana hadharani, ambao unaakisi nguvu kali inayohusishwa na uongozi bora wa upinzani. Anapiga kampeni kwa bidii dhidi ya serikali ya sasa na ameanzisha chama chake, Democracy for the Citizens Party (DCP), kwa lengo la kukusanya hisia za kupinga utawala wa Ruto. Ukaribu wake wa zamani na mamlaka unampa ufahamu wa kipekee kuhusu mambo ya ndani ya utawala wa sasa.
* Changamoto: Uungwaji mkono wa Gachagua kwa sasa unazingatia sana malalamiko ya jamii yake (Kikuyu) kufuatia kuondoka kwake kusikotarajiwa kutoka mamlakani. Anakosa mvuto wa kitaifa (pan-Kenyan appeal) ambao ulikuwa nguvu kuu ya Odinga. Ili kuwa kiongozi wa upinzani kitaifa, lazima avuke siasa za malalamiko ya kikabila na kuunganisha vikosi vya upinzani vilivyotawanyika.
Kuibuka kwa Siasa Zinazoondoa Ukabila
Changamoto kubwa zaidi kwa ‘walinzi wa zamani’—wawe wakongwe wa Azimio au Gachagua—haitoki kwa mtu binafsi, bali inatokana na hamu inayokua ya siasa zinazoondoa ukabila.
Harakati ya Gen Z yenye ufanisi mkubwa na viongozi vijana, wenye nia ya mageuzi ndani ya ODM (kama vile Edwin Sifuna) wanawakilisha sehemu ya jamii ambayo inazidi kukataa utegemezi wa jadi kwa wafalme wa kikabila (ethnic kingpins). Kizazi hiki kinahamasishwa na matatizo ya kiuchumi, ufisadi, na masuala ya utawala, badala ya ushirika wa kisiasa wa kihistoria.
Ikiwa kasi hii itaendelea, ‘Baba wa Kisiasa’ ajaye huenda asiwe mtu mmoja mkuu, bali muungano wa viongozi wachanga unaozingatia masuala ya kitaifa, na kubadilisha kimsingi muundo wa upinzani nchini Kenya.
Hitimisho: Njia ya Gachagua
Je, Gachagua yuko tayari kwa kazi hii? Gachagua ameonyesha moto na nia ya kisiasa muhimu ya kupinga serikali iliyopo—hitaji kuu la kuendeleza kazi ya Odinga. Hata hivyo, msingi wake wa sasa wa uungwaji mkono ni mwembamba sana.
Mrithi wa Raila Odinga lazima awe na uwezo wa kurithi mamilioni ya kura za upinzani na kuzungumza kwa ushawishi na taifa zima. Wakati Kalonzo Musyoka ndiye chaguo la kawaida zaidi kuunganisha muundo wa upinzani uliopo, uharakati mkali wa Gachagua baada ya kuondolewa kwake mamlakani unamfanya kuwa mpinzani wa mtu binafsi mwenye nguvu zaidi kwa serikali.
Mwishowe, mustakabali wa upinzani wa Kenya unaweza kutegemea iwapo Gachagua, Musyoka, au kizazi kipya cha viongozi wanaweza kufanikiwa kuunda muungano mkali, wa kuvuka mipaka ya kikabila, unaopinga Ruto kabla ya mzunguko ujao wa uchaguzi.